09 december 2020

Hoe staan we ervoor met het VN-verdrag Handicap?

Het staat er, verborgen tussen ‘de internationale dag van de bergen’, ‘de dag van de cheeta’ en ‘Ugly Sweater Day’. Als één van de vele dagen in de jaarlijkse social media inhaak-kalender: 10 december, dag van de mensenrechten. Je zou er haast overheen lezen. En dat terwijl het één van de belangrijkste (symbolische) dagen is die we kennen. Dus zet die jaarverslagen en kerstinkopen even on hold: tijd om stil te staan bij het fundament van de samenleving: onze rechten. En in het bijzonder die van iedereen met een handicap.

VN-verdrag Handicap: wat is het?

Vanaf 2016 geldt in Nederland een speciaal akkoord: het VN-verdrag Handicap. Een verdrag dat overbodig (want vanzelfsprekend) zou moéten zijn, maar vandaag de dag nog steeds van groot belang is. In dit verdrag werden een paar punten vastgelegd die mensen met een beperking of chronische aandoening recht geven op gelijke behandeling en gelijkwaardig meedoen. Op terreinen als werk, onderwijs, vervoer, cultuur en sport.

Het verdrag in 4 grondslagen

Het verdrag bestaat uit 50 artikelen en is gebouwd op vier kernpijlers:

    • Gelijkheid.
      Gericht op gelijke mogelijkheden en kansen. Soms is ongelijke behandeling (zoals inzet van extra hulpmiddelen) juist nodig om tot een gelijk resultaat te komen. Voorbeeld: Een dove man moet met zijn werkgever een belangrijk gesprek voeren over zijn mogelijk ontslag. Om dit gesprek zo goed mogelijk te kunnen voeren, vraagt hij om een doventolk. De werkgever mag hem dat niet weigeren.
    • Doeltreffend maar niet onevenredig belastend.
      Wat inhoudt dat aanpassingen voor een betere toegankelijkheid gedaan moeten worden, maar geen extreme hinder aan anderen mogen bezorgen. Voorbeeld: Werknemers die minder energie hebben door een chronische ziekte, hebben recht op aanpassing van de werktijd. Maar alleen zó dat het geen onevenredig nadelige gevolgen heeft voor het bedrijf.
    • Toegankelijkheid.
      Iedereen moet volledig mee kunnen doen aan het dagelijks leven. Knelpunten zijn bijvoorbeeld: ontoegankelijke stations, kantoren, theaters, winkels, horeca, betaalautomaten. Maar ook ontoegankelijke websites op het internet.
    • Zelfstandigheid
      Gericht op handelingsbekwaamheid en onafhankelijkheid. Voorbeeld: Een vrouw met psychische problemen woont zelfstandig. Voor het voeren van haar administratie heeft zij 1 keer per 2 weken ondersteuning. Hierdoor houdt zij de regie over eigen leven.

4 jaar later – hoe staan we ervoor?

Het VN-verdrag Handicap is inmiddels vier jaar van kracht. Tijd om de balans op te maken: hoe staan we er voor? Want hoewel er goede veranderingen plaats vinden, zijn we er nog lang niet. Belangenorganisatie Ieder(in) ziet dat de situatie van mensen met een handicap zelfs eerder is verslechterd dan verbeterd.

  • Het rapport Onbeperkt Meedoen! geeft inzicht
    Bij de gemeenten lijkt een stijgende lijn in zicht. Daar waar eerst door 35,5% van de gemeenten een lokaal inclusieplan werd gemaakt of uitgevoerd, is dat in 2020 gestegen naar 60,5% van de gemeenten. Ook het aantal banen bij het Rijk (ministeries) voor mensen uit de doelgroep banenafspraak is gestegen. Vorig jaar waren dit er 1.274. Dit jaar ligt het aantal op 1.865. Daarbij was het percentage Wmo-gebruikers dat wist waar men moest zijn voor hulp in 2019 nog maar 28%. Gelukkig is ook dit aangepakt, en is het aantal dit jaar gestegen naar 76%.

    Helaas zijn de stijgende cijfers lang niet overal te zien. Zo is het percentage studenten met een functiebeperking en/of aandoening dat tevreden is over de voorzieningen van de onderwijsinstelling 70% gedaald naar 47%.

    Ook zijn er nog veel actiepunten blijven liggen, deze zijn op het zelfde percentage blijven staan. Dit zijn niet onbelangrijke gebieden, als participatie en toegankelijkheid of bouwen en wonen. Zo is nog geen 50% van de bushaltes toegankelijk voor mensen met een beperking en heeft slechts 66% van de mensen met een handicap met arbeidsvermogen ook daadwerkelijk betaald werk. Ook bedroevend: slechts 4% van de overheids-websites voldoet aan de huidige toegankelijkheidseisen.

    *Gebaseerd op de cijfers van Onbeperkt meedoen!

Mensenrechten vs corona-beleid

Dit jaar kwam het VN-verdrag Handicap veelvuldig voorbij in de media. Veel corona-maatregelen kwamen in opspraak, omdat die onvoldoende rekening hielden met de rechten van mensen met een chronische ziekte of handicap. De landelijke maatregelen strookten lang niet altijd met de beginselen van het verdrag. Veel mensen met een handicap voelden zich aan de kant gezet en het thema gelijkheid was soms ver te zoeken.

Geen dor hout

Een tekenend voorbeeld is de #GeenDorHout-beweging die oplaaide na een aantal claims in de media. Uitspraken die de zwakkeren in de samenleving afschilderden als ‘dor hout’, waarvan het beschermen een te groot offer zou vragen aan de samenleving als geheel. De richting die dit debat kreeg, veroorzaakte een hoop angst onder de betrokkenen. Want de groeiende roep om deze ‘zwakkeren’ af te zonderen ten gunste van de gezonde medemens, staat haaks tegenover grondbeginsel van gelijke behandeling en deelname.

Lockdown: eenzaamheid en verdriet

Dit voorjaar hebben we met eigen ogen kunnen zien wat er gebeurt als het verdrag onder spanning komt te staan. Honderden duizenden mensen met een handicap zaten maandenlang geïsoleerd in een zorginstelling, onbereikbaar voor hun dierbaren. De malaise was enorm: eenzaamheid, verdriet, maar ook agressie en automutilatie als gevolg van het onbegrip bij cliënten.

De zoon van Serk Meijer woont op een paviljoen voor Very Intensive Care in Apeldoorn. Serk kijkt terug op een frustrerende periode. Negen weken lang mochten zij als ouders hun zoon niet zien. Van bovenaf werd de lockdown besloten, maar hen als ouders en wettelijk vertegenwoordigers is niets gevraagd.

Langs de zijlijn

De impact op hun zoon? Niet zo groot, volgens het personeel. Het gemis van beide ouders zou volgens zorgdeskundigen niet merkbaar zijn. Maar toen Serk en zijn vrouw na negen weken weer op bezoek mochten komen, was hun zoon van hen vervreemd. Het duurde weken om het contact weer te herstellen.

Wat mij  momenteel het meest bezighoudt is de vraag: hoe voorkomen wij samen dat in tijden van een crisis, zoals bij Covid-19, onze gehandicapten volledig naast de lijn staan? Een crisis moet nooit over mensen heen walsen. Hoe goed bedoeld ook, het schakelt mensen wél uit

Zelfs nu bezoek weer is toegestaan, zijn de problemen nog niet klaar. Begeleiders en zorgverleners benadrukken de enorme weerslag die de maatregelen op hun cliënten hebben gehad. Zij zullen de gevolgen nog jarenlang voelen.

Maatregelen met een haakje

De meesten zijn het erover eens: een lockdown, zoals toen, willen we nooit meer. Maar is het daarmee opgelost? ‘Nee’, zegt het College voor de Rechten van de Mens. Want ook de huidige maatregelen gaan niet altijd door één deur met de pijlers van het VN-verdrag Handicap. In augustus riep het college nog op om in de coronaprotocollen de toegankelijkheid voor mensen met een beperking op te nemen. ‘Gelijke deelname in de samenleving’ is voor mensen met een handicap een grote uitdaging geworden, zag ook de onafhankelijk toezichthouder.

Mondkapjes, looproutes en winkelmandjes

Want een verplicht winkelmandje is handig, maar niet als je geen handen hebt. En een opgelegde looproute met pijltjes op de grond is knap lastig aan te houden voor iemand met een visuele beperking: “Ik kom nu heel weinig buiten. Ik moet voorzichtig zijn vanwege mijn gezondheid en mijn zicht is niet goed. Laatst was ik wel even op het Osdorpplein, omdat ik iets nodig had. Daar staat alleen met pijlen en kruizen aangeven waar ik wel en niet mag komen. Zonder begeleiding van mijn vriend kan ik daar dus niet zijn. Ik ben mijn autonomie kwijt,” aldus Jennifer Brouwer in Het Parool.

Gelijke deelname in de samenleving is voor mensen met een handicap een grote uitdaging geworden

Te laat over nagedacht

De mondkapjesplicht die deze maand is ingegaan maakt ‘gewoon meedoen’ nog ingewikkelder. Want hoewel er uitzonderingen gelden voor mensen die door hun beperking geen mondkapje kunnen dragen, moeten zij zich bij iedere gelegenheid opnieuw verantwoorden. Ze stuiten op veel verwarring bij winkeliers en vervoerders.

Annelies van het Stedelijk Overleg Gehandicapten Utrecht: “Ondanks het VN-verdrag gelijke rechten, blijkt dat ook in deze crisis gelijke rechten voor mensen met een beperking bevochten moet worden. Het wordt niet vanzelfsprekend meegenomen in het beleid, sterker, er wordt niet, onvoldoende of te laat over nagedacht.”

Hoe nu verder?

Vier regeringsjaren en een crisis later, laten zien hoe ingewikkeld en kwetsbaar het VN-verdrag nog is. Welke stappen zijn er nodig om het verdrag voor eens en altijd te verankeren in onze samenleving? Het antwoord klinkt als een open deur, maar is de belangrijkste eerste stap: het écht betrekken van mensen met een handicap en hun omgeving in nieuwe besluitvorming.

Meijer: “De rechten van patiënten/cliënten moeten scherper omschreven en vastgelegd, juist ook in tijden van crisis. Nu is er landelijk over hun rechten heen gewalst met beroep op hun veiligheid. Ik ben van mening dat de mensen die hen wettelijk vertegenwoordigen een doorslaggevende stem moeten hebben. Het gaat hier om zingevingsvragen, die niemand voor een ander moet wíllen beantwoorden.”

Het College van de Rechten van de Mens trekt in hun rapport eenzelfde conclusie. Zij stelen dat de Rijksoverheid en gemeenten regels moeten maken over hoe zij mensen met een beperking betrekken. Daarnaast moeten ze het makkelijker maken voor mensen met een beperking om mee te denken. Toegankelijkheid is daarbij het toverwoord.

Een normaal, waardevol dagelijks leven

Wat betreft de positie van mensen met een handicap zijn we nog lang niet waar we wezen moeten. Bijna een kwart van de mensen met een handicap leeft in armoede, zij zijn twee maal zo vaak werkeloos en de druk op mantelzorgers neemt alleen maar toe: 60% van de ouders van een gehandicapt kind krijgt een burn-out.

Wij willen een wereld waarin mensen met een handicap een waardevol dagelijks leven leiden, zoals iedereen dat van het leven mag verwachten. Jij toch ook? Teken hieronder ons manifest voor een normaal, waardevol dagelijks leven voor iedereen. Want vele stemmen maken samen een sterk geluid.

Ja, ik teken het manifest voor een normaal leven voor iedereen!

Bij het aanmelden ga je akkoord met de privacyvoorwaarden van HandicapNL.